Vatnaj÷kuls■jˇ­gar­ur-LakagÝgar

 

Í Vatnajökulsþjóðgarði, í Vestur-Skaftafellssýslu í nágrenni við Kirkjubæjarklaustur, eru hinir frægu og sögulegu Lakagígar.


Lakagígar eru stórfengleg 25 km löng gígaröð á Síðumannaafrétti. Liggur hún frá móbergsfjallinu Hnútu, til norðausturs í gegnum fjallið Laka, sem er 818 metra yfir sjávarmáli, og endar í Vatnajökli. Laki stendur nokkurn veginn í miðri gígaröðinni og af honum er frábært útsýni yfir gígaröðina og landslag afréttarins. Það er óhætt að segja að útsýni yfir svæðið sé einstakt bæði vegna sérstæðrar náttúrunnar og vegna þeirrar sögu sem fylgir gígunum.


Lakagígar urðu hluti af Skaftafellsþjóðgarði árið 2004, Skaftafellsþjóðgarður varð svo hluti af Vatnajökulsþjóðgarði í júní 2008, en Lakagígar teljast til merkilegra jarðfræðiminja á heimsvísu. Þann 8. júní árið 1783 hófst eitt mesta hraungos sem orðið hefur á jörðinni á sögulegum tímum og olli einum mestu harðindum Íslandssögunnar. Hraunflóðið féll um farveg Skaftár, fyllti Skaftárgljúfur sem talið var um 200 metra djúpt og breiddist síðan út yfir láglendið á Síðu og yfir nokkra bæi, Hraunálma sem rann austur með Síðufjöllum, stöðvaðist þar sem nú heitir Eldmessutangi rúmlega mánuði síðar, eða þann 20. júlí. Hraungosinu lauk þó ekki þarna því aðeins rúmri viku seinna, þann 29. júlí 1783, hófst gosvirknin aftur og þá opnaðist gossprunga norð-austur af Laka. Hraunflóðið féll í farveg Hverfisfljóts, fyllti gljúfur þess og breiddist síðan út yfir Fljótshverfi. Gosið hélt áfram fram í október en þá fór að draga úr því. Gosinu lauk í febrúar árið eftir, eða 1784. Þetta er talið eitt mesta hraun sem runnið hefur á jörðinni í einu gosi síðan sögur hófust.


Í gosinu kom upp mjög mikil gjóska og barst aska um stóran hluta landsins þó öskulag hafi hvergi orðið verulega þykkt. Í kjölfar gossins urðu mikil harðindi á Íslandi sem nefnast Móðuharðindin. Af þessum sökum varð hungursneyð á Íslandi á árunum 1783-1786 og fækkaði fólki um 20%. Þá er talið að um 82% sauðfjár, 53% nautgripa og 77% hrossa hafi fallið í kjölfarið. Aska og súrt regn frá gosinu barst þó mun víðar en aðeins um Ísland því hennar varð vart á meginlandi Evrópu og barst um allt norðurhvel jarðar.


Lakagígaröðin er um 25 km að lengd en Skaftáreldahraun er talið vera um 565 km2 og rúmmál þess um 12 km3. Lengd þess er talin vera um 60 km en það er óhætt að segja að tölur þessar gefi litla og óljósa mynd af því gífurlega magni af hrauni sem þarna rann. Stórkostleg saga og fagurt landslag einkenna Síðuafrétt. Flestir Lakagíga eru í dag huldir grámosa en þess má geta að gjall er laust, molnar fljótt og mosinn er mjög viðkvæmur. Þannig hverfa för úr honum mjög seint og því ber að fara eftir umgengnisreglum, fylgja einungis merktum gönguleiðum, nota áningaaðstöðu við Laka og Tjarnagíg og aka ekki út fyrir vegi. Hægt er að ganga eftir fimm stikuðum gönguleiðum um svæðið sem er einkar viðkvæmt fyrir ágangi en það var fyrst friðlýst árið 1971. Ferðamenn eru því hvattir til þess að leita sér upplýsinga áður en haldið er inn á svæðið.


Markmiðið með friðlýsingunni er að varðveita þetta einstaka og viðkvæma svæði. Í ljósi nýlegrar umræðu um náttúruvernd á Íslandi er ljóst að ekki veitir af að vernda söguleg og merkileg svæði svo komandi kynslóðir fái notið þeirra eins og samtímamenn okkar. Á Kirkjubæjarklaustri er starfsmaður Vatnajökulsþjóðgarðs allt árið um kring, með starfsaðstöðu í Kirkjubæjarstofu, en yfir sumartímann er landvörður í Laka sem m.a. veitir ferðamönnum upplýsingar.